تبلیغات
جغرافیا علمی برای زندگی - منابع آب (2) (رود خانه ها)
جغرافیا علمی برای زندگی

آرشیو موضوعی

آرشیو

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

منابع آب (2) (رود خانه ها)

رودخانه

به جریان آبی كه به طور طبیعی در یك بستر طبیعی به سوی دریا ، دریاچه ، چاله ، باتلاق و یا رود دیگری حركت می كند، رودخانه می گویند. رودخانه ها ممكن است فصلی یا دائمی باشند. رودهای جوان دارای دره های V شكل و رودهای پیر كه دارای پیچ و خمهای مآتدر هستند، در دره هایی وسیع جریان می یابند.

بستر رود

به مجزایی كه رود در داخل آن جریان دارد و یا زمانی در گذشته جریان داشته است، بستر رودخانه می گویند. منشآ اكثر رودخانه در مناطق خشك تا نیمه خشك ، چشمه ها هستند كه آب زیرزمینی را به طور طبیعی خارج می سازند. ولی به طور كلی ، آب رودخانه ها رواناب سطحی هستند: یعنی آن بخش از نزولات جوی كه پس از تبخیر و نفوذ در سطح حوضه باقی مانده و در سطح زمین به جریان در می آید.

حوضه آبریز رود

هر رودخانه دارای یك حوضه آبریز می باشد. این حوضه كه روی نقشة توپوگرافی از اتصال نقاط مرتفع به صورت یك خط فرضی نمایانده می شود، منطقه ای است كه ریزشهای جوی آن به طرف نقاط كم ارتفاعتر سرازیر شده و از محلی به نام خروجی خارج می گردد.

شكل حوضه آبریز رودخانه ها متفاوت است. بعضی ها پهن ، برخی گرد و بعضی كشیده می باشند. شكل حوضه در میزان سیلاب دهی رود نقش موثری دارد.

مقطع رود

مقطع رود ممكن است طولی باشد كه خصوصیات و شیبهای آن را سرچشمه تا مصب نشان داده می شود و یا ممكن است عرضی باشد كه در آن دامنه های مشرف به رود و كناره ها و بستر اصلی
را می نمایاند.

پادگانه (تراس) رود

به بخشی از جلگه سیلابی یك رود كه در كناره های آن باقی می ماند و رود آنت را قطع می كند و در قسمت پایین تری نسبت به آن به جریان خود ادامه می دهد پادگانه گفته می شود. این گونه
پادگانه ها ، معمولاً از شن و ریگ و مواد آبرفتی تشكیل می گردد كه رود ، آنهارا از مناطق پر ارتفاع حمل و در مناطق كم ارتفاع بر جای می نهد.

بیشتر پادگانهای آبرفتی امروزی یادگارهایی از دورة كواترنر می باشند كه در آن یخچالهای وسیع تشكیل و چند بار ذوب شده اند و نوسانهایی در میزان آب رودها به وقوع پیوسته ، بالاخره این
پادگانه ها را به وجود آورده است.

رودها یكی از مهمترین نیروهای فرسایش دهندة پوسته جامد زمین بوده و در فرسایش ، حمل و رسوب دادن مواد جامد ، نقش به سزایی دارند. همواره مقادیر معتنابهی مواد هوازده از مناطق مرتفع ، توسط رودخانه ها به مناطق پست و دریاها و اقیانوسها حمل می شود. مواد حمل شده ، هم به صورت جامد و هم به شكل محلول در آب می باشند.

رودخانه ها در تأمین آب مورد نیاز بشر نقش ارزنده ای داشته و دارندو زیرا تا قبل از حفر قنات و چاه رودخانه و چشمه ها تنها منابع آبی بودند كه مورد استفاده واقع می شدند. از رودخانه ها برای حمل و نقل چوب ، حمل و نقل كالا توسط كشتی ، پرورش ماهی ،كشاورزی ، آب شرب ، برق آبی ، راههای ارتباطی ، اهداف نظامی ، تفریحی و غیره استفاده می كنند.

طغیان یا سیلاب

میزان آب رودخانه ها ،نه از نظر مقدار و نه در فصول مختلف سال یكسان و یكنواخت نیست. حجم آن عمدتاً به وسعت حوضة آبریز و میزان نزولات جوی بستگی دارد. بعضی از رودخانه ها در تمام فصول سال دارای آب هستند كه به آنها رودخانه های دائمی می گویند و برخی دیگر تنها در
زمان تَرسال، یعنی در مواقعی كه نزولات جوی زیاد است ، آبدهی دارند كه به آنها خشكه رود
می گویند. برخی دیگر تنها در فصول مختلف دارای آب هستند كه به رودخانه های فصلی معروفند.

به آبی كه در مواقع خشك سال در بستر رود جریان می یابد، جریان پایه می گویند. جریان پایه اغلب ، آب چشمه و از نوع آب زیرزمینی است.

رودخانه ها از نزولات جوی ، به ویژه وقتی كه شدت آن زیاد است. متأثر شده و آبشان افزایش
می یابد. در صورتی كه سطح آبریز فاقد پوشش گیاهی و مواد هوازده زمین نیز زیاد باشد، آب رودخانه با مقادیر معتنابعی رسوبات همراه بوده و آب آن تیره و رسوبی است. مواد رسوبی یا در آب شناورند و یا در كف رودخانه ، از مناطق مرتفع پست حمل می شوند كه به ترتیب به آنها بار معلق و بار بستر
می گویند. این مواد رسوبی كه حاوی مقادیر زیادی از كانیهای مختلف می باشند، در غنی كردن زمینهای زراعی حواشی بستر رود و یا دشتهای سیلابی حائز اهمیت فراوانند. از سوی دیگر ، درست به خاطر وجود همین مواد رسوبی زیاد است كه وزن مخصوص آب افزایش یافته و سیلاب ، به ویژه در سراشیبی ها و دره های نسبتاً تنگ ، سبب تخریب زمین های زراعی اطراف و مناطق مسكونی می شود. حریم رودخانه درست به خاطر همین مسئله مطرح می گردد، چرا كه در صورت رعایت حریم رودخانه از تخریب مناطق مسكونی و زمین های زراعی جلوگیری  می شود.

اندازه گیری دبی و سیلاب رودهانه ، نسبتاً آسان است. این كار در ایستگاههای هیدرومتری انجام می شود كه در آن ، یا توسط یك خط كش اشل و اندازه گیری ارتفاع سطح آب و استفاده از منحنی
دبی
اشل كه برای جریان آب همان ایستگاه تهیه می شود،مقدار آب را محاسبه می كنند و یا هر بار بر حسب مورد ، با استفاده از وسیله ای به نام مولینه ، دبی جریان (حجم آب عبور كرده از مقطع مشخص در واحد زمان ) را محاسبه می نمایند. در صورتی كه اعداد به دست آمده را در محورهای مختصات كه محور X آن به زمان و محور y آن به مقدار (متر مكعب در ثانیه یا لیتر در ثانیه) اختصاص یافته است منتقل می كنیم، هیدروگرافی به دست خواهد آمد.

تجزیه هیدروگراف

همان گونه كه قبلاً اشاره شد، در موقع اندازه گیری سیلاب ، مجموع دبی پایه و سیلاب اندازه گیری می شود. اگر منظور به دست آمده دبی سیلاب باشد ، باید دبی پایه را از دبی كل (مجموع دبی پایه و سیلاب) كسر نمود.

جریان رودخانه ها و سطوح آب زیرزمینی

نقش رودخانه ها در تغذیه سفره ها آب زیرزمینی زیاد است. به ویژه در مناطق خشك تا نیمه خشك كه رودخانه ها طغیان میكنند، مقدار قابل توجهی آب در مخروط افكنة تحت استیلای آنها نفوذ كرده و وارد سفره آب زیرزمینی می شود. چون قطر رسوبات آبرفتی تشكیل دهندة مخروط
افكنه ها نسبتاً زیاد است، آب به خوبی امكان نفوذ پیدا می كند. به همین دلیل است كه در محدودة مخروط افكنه ها ، سفره های آب زیرزمینی خوبی تشكیل می شود و كارشناسان آبهای زیرزمینی ،
مكان آنها را برای تعیین محل حفره چاه مناسب می دانند و یا برای این منظور تراسهای رودخانه ای را كه شرایط مشابهی با مخروط افكنه ها و یا در بسترهای نسبتاً پهن و پر شده از رسوبات آبرفتی یافت
می شود
در آن صورت رابطة بین آن سطحی و زیرزمینی به سه صورت زیر می تواند باشد:

الف- رودخانه سفرة آب زیرزمینی را تغذیه می كند.

ب-چنانچه سفرة آب زیرزمینی رودخانه را تغذیه نماید ، به آن رود ، وارود گفته می شود.

ج-در شرایطی هم ممكن است كه هیچ یك از دو منبع (رود و سفره) نه نقش تغذیه كنندگی داشته باشند و نه نقش تخلیه كنندگی.

كیفیت آب رودخانه

كیفیت شیمیایی آب رودخانه ها ، بسته به این كه آب آنها كلاً رواناب سطحی یا مخلوطی از آب سطحی و زیرزمینی و یا در مواقع خشك ، تماماً از چشمه كه آبی است زیرزمینی ، باشد فرق می كند. در صورتی كه جریان آب فقز رواناب سطحی باشد، كیفیت آب اغلب برای كشاورزی و شرب ، مناسب است. به ویژه این كه سیلابها كه از نزولات جوی منشأ گرفته و سریعاً از حوضه خارج می شوند، دارای آب شیرین هستند، ولو این كه سازندهای اشغال كننده حوضه از رسوبات تبخیری و تخریبی كه اغلب حاوی نمكهای محلول می باشند، تشكیل شده باشد.

در صورتی كه آب رودخانه ، دارای دبی پایه باشد كه از چشمه تأمین شود در آن صورت ، در مواقعی كه از دبی پایه استفاده می شود كیفیت آب بستگی به كیفیت آب چشمة تأمین كننده دارد. اگر چشمه آبش شور باشد، كه كمتر اتفاق می افتد ، آب رودخانه نیز شور خواهد بود. اگر آب چشمه شیرین باشد ، آب رودخانه نیز به تبع آن شیرین است.

ولی هنگام طغیان ، كیفیت آب به كیفیت مخلوط (آب زیرزمینی و سطحی) بستگی دارد. زه كشهای انتهای دشتها و یا میان دشتها ، اغلب دارای آب شور هستند ، چون آب زه كشی شده آبی است كه پس از نفوذ در رسوبات و تماس طویل المدت با آن كه طی آن مواد محلول رسوبات در آب حل شده است، خارج می شود. رودخانه هایی كه به این صورت به وجود می آیند، اغلب دارای آب شور می باشند.

حریم رودخانه ها

طبق مادة 2 قانون توزیع عادلانه آب: بستر انهار طبیعی و كانالهای عمومی و رودخانه ها، اعم از آن كه آب دائم یا فصلی داشته باشند و مسیلها و بستر مردابها و بركه های طبیعی در اختیار حكومت جمهوری اسلامی ایران است. همچنین در تبصرة 1 و 3 و 4 همین ماده قانونی آمده است كه تعیین پهنای بستر و حریم آن در مورد هر رودخانه و نهر طبیعی و مسیل و مرداب و بركة طبیعی آنها، بدون رعایت اثر ساختمان تاسیسات آبی ، با وزارت نیرو است. ایجاد هر نوع اعیانی و حفاری و دخل و تصرف در بستر رودخانه ها و انهار طبیعی و كانالهای عمومی و مسیلها و مردابها و بركه های طبیعی و همچنین در حریم قانونی سواحل دریاها و دریاچه ها ، اعم از طبیعی و یا مخزنی ممنوع است، مگر با اجازة وزارت نیرو در صورتی كه اعیانی در بستر و حریم رودخانه ها ، انهار و كانالهای عمومی و مسیلها و مردابها و بركه های طبیعی برای كارهای مربوط به آب یا برق مزاحم تشخیص داده شود ، به مالك یا متصرف اعلام خواهد شد كه ظرف مدت معینی در تخلیه و قلع اعیانی اقدام كنید و در صورت استنكاف ، وزارت نیرو با اجازه و نظارت دادستانی یا نمایندة او ، اقدام به تخلیه و قلع خواهد كرد. خسارت به ترتیب قرر در مواد 43 و 44 قانون توزیع عادلانه آب ، تعیین و پرداخت می شود.

با توجه به مطالب روشن می شود كه باید برای بستر و حریم رودخانه ها اهمیت كافی قایل شد. عدم توبجه به حریم رودخانه توسط روستائیان و گاه شهرنشینان است كه هر ساله از گوشه و كنار كشور از سیل و سیل زدگی خیر می رسد و از تلفات جانی و مالی آن صحبت به میان می آید. سیلاب فی نفسه چیز بدی نیست و اگر برای آن برنامه ریزیهای درست داشته باشیم می توانیم به شیوه های مختلف از آن بهره بگیریم.

برای جلوگیری از خطرهای سیلاب دو راه حل اساسی وجود دارد یكی اجرای طرح آبخیزداری و جلوگیری از ایجاد سیل است. و دیگری تعیین بستر و حریم رودخانه بر اساس سیلاب 25 ساله مورد توجه می باشد و ذیلاً معرفی می شود. بستر و حریم رودخانه در دو حالت بررسی می شود:

الف)وقتی كه رودخانه دارای آمار سیلاب است.             

 ب) وقتی كه فاقد آن می باشد.

 

منبع :

منابع آب : اثر استاد مرتضی قربانی

ادامه دارد...

Can you get an operation to make you taller?
دوشنبه 16 مرداد 1396 04:07 ق.ظ
This is a topic which is near to my heart...
Take care! Exactly where are your contact details though?
at home std test kit
یکشنبه 4 تیر 1396 10:38 ب.ظ
بسیار core از خود نوشتن در حالی که صدایی دلنشین
در آیا نه نشستن کاملا با من پس از برخی
از زمان. جایی در سراسر پاراگراف شما موفق به من مؤمن اما فقط برای
بسیار در حالی که کوتاه. من هنوز کردم مشکل
خود را با فراز در منطق و شما ممکن است را سادگی به کمک پر کسانی که
معافیت. در صورتی که شما که می توانید انجام من را
قطعا بود تحت تاثیر قرار داد.
Phyllis
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 03:23 ق.ظ
Hello, I want to subscribe for this blog to get most recent updates, thus
where can i do it please assist.
Florida
شنبه 23 اردیبهشت 1396 12:20 ب.ظ
Your way of telling all in this article is actually
good, every one can easily know it, Thanks a lot.
BHW
چهارشنبه 30 فروردین 1396 02:38 ب.ظ
Valuable information. Fortunate me I found your website by accident, and I'm shocked why this accident didn't came about in advance!

I bookmarked it.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

درباره وبلاگ

مدیر وبلاگ : مومنه نواری

آخرین پست ها

جستجو

نویسندگان