تبلیغات
جغرافیا علمی برای زندگی - منابع آب (4) (چشمه ها)
جغرافیا علمی برای زندگی

آرشیو موضوعی

آرشیو

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

منابع آب (4) (چشمه ها)

چشمه

به ظهور طبیعی آب زیرزمینی در سطح زمین كه بدون واسطه یا با واسطه انجام گیرد، چشمه
می گویند. به عبارت دیگر وقتی كه سطح آب زیرزمینی توسط دره یا گسل قطع گردد، آب زیر زمینی به صورت چشمه ظاهر می شود. افزون بر این ممكن است در اثر ایجاد بریدگی و یا حفر تونل چشمه ظاهر شود.

چشمه ها از این نظر حایز اهمیت هستند كه مقدار معتنابهی از آب زیرزمینی را زه كش می نمایند و بدون صرف انرژی در اختیار بشر قرار می دهند. به علاوه چون اغلب چشمه ها به طور پراكنده در دامنة ارتفاعات ظاهر می شوند، امكان استفاده از آنها برای مصارف كشاورزی بیشتر است. یكی از علل مهم پراكندگی انسانها در گذشته در سطح یك كشور وجود و پراكندگی چشمه ها بوده است. به همین دلیل است كه در كنار هر چشمه بزرگی ، در صورت مساعد بودن سایر عوامل ، یك روستا وجود دارد.

هر چشمه دارای یك حوضة آبریز و یك حوضة آبگیر زیرزمینی است. در بعضی نقاط این دو حوضه بر یكدیگر منطبق نیستند. برای تعیین حوضة آبریز سطحی ، روی نقشة توپوگرافی محل ظهور چشمه را تعیین می كنند و سپس خط الرأس حوضه را از محل ظهور ، به یكدیگر وصل می نمایند. حوضة آبگیر زیر زمینی محدوده ای است كه آب زیر زمینی از آن محدوه به سمت محل ظهور آب یا دهانة چشمه حركت می كند.

انواع چشمه ها

چشمه ها را در رابطه با نحوة پیدایش در سطح زمین به انواع مختلف تقسیم می كنند كه مهمترین آنها به شرح زیر بررسی می شوند:

چشمه های كنتاكتی یا لایه ای:

این نوع چشمه ها در جایی یافت می شوند كه یك آكیفر یا لایة هادی آب ، به صورت افقی یا مایل روی لایه غیر قابل نفوذ واقع و آب در محل تماس این دو لایه در سطح زمین ظاهر شود.

چشمه های گسلی:

چنانچه یك یا چند گسل به نحوی عمل نمایند كه یك لایه هادی آب زیرزمینی در برابر یك لایة غیر قابل نفوذ واقع شود، آب در سفره بالا آمده و در محلی به نام چشمه ظاهر می شود.

چشمه های سرریزی یا لبریزی:

وقتی كه یك سفره آب از پایین و اطراف توسط لایه های غیر قابل نفوذ محدود شود، در نتیجه آب موجود در لایة هادی از اطراف (در مرز بین لایة هادی آب و لایة غیر قابل نفوذ) در سطح زمین ظاهر می شود. در چنین حالتی اغلب افقی از چشمه های كوچك و بزرگ پدیدار می شود.

چشمه های جهشی یا آرتزین:

این نوع چشمه ها ، آبهای زیرزمینی تحت فشار را در سطح زمین ظاهر می سازند. حركت جریان آب در این نوع چشمه ها از دورن سفره ای صورت میگیرد كه روی آن یك یا چند لایة غیر قابل نفوذ واقع است. حوضة آبگیر ایم چشمه ها در محلی دور دست و خارج از لایة غیر قابل نفوذ واقع می باشد.

چشمه های كارستی:

چشمه های كارستی آب زیرزمینی یك منطقه كارستی را زه كش می نمایند. زه كشی آب از راه عوارض كارستی از قبیل مجاری ، شكافهای باز ، دولین و یا غار صورت می گیرد.

چشمه های كف بستری و زیر دریایی:

علاوه بر چشمه هایی كه در سطوح خشك زمین ظاهر می شوند چشمه هایی هستند كه در كف بستر رودخانه و دریاها ظاهر می گردند. به این گونه چشمه ها ، چشمه های كف بستری و با زیر
دریایی می گویند.

طبقه بندی  چشمه ها از نظر رفتار هیدرولوژیكی:

چشمه ها را از نظر آبدهی به چشمه های دائمی ، فصلی و تناوبی تقسیم می نمایند:

چشمه های دائمی:

چشمه های دائمی چشمه هایی هستند كه در تمام طول سال ، حتی در دوره های خشكسالی آبدهی دارند.

چشمه های فصلی:

این گونه چشمه ها تنها در موافع پر باران سال ،بویژه از اواخر اسفند تا اواسط تابستان زاینده هستند و در بقیه فصول سال خشك می شوند.

چشمه های تناوبی:

این چشمه ها فقط به طور متناوب ،وقتی كه باران شدید نازل می شود ، به مدت كوتاهی آب دارند و در بقیه اوقات خشك هستند.

آبدهی چشمه ها:

دبی یا آبدهی چشمه ها ، مقدار آبی است كه در واحد زمان از دهانة چشمه خارج می گردد. مقدار آن رابطة مستقیم با نزولات جوی ، وسعت حوضه و وضعیت هدایت آبی سفره دارد.

با اندازه گیری دبی چشمه با مولینه یا ثبت دائمی آن توسط لیمنوگراف می توان هیدروگراف دبی چشمه را در رابطه با زمان ترسیم نمود. در مواقع پر باران سال ، هیدروگراف سیر صعودی دارد و در مواقع كم باران سیری نزولی را نشان می دهد. در صورتی كه چشمه دائمی باشد ، هرگز به
صفر نمی رسد.

در چشمه های شاخص كارستی كه فضاهای خالی آن توسعه یافته است، هیدروگراف چشمه دارای شكل جالبی می باشد. در این هیدروگراف دبی سریع یا تند از دبی كند یا آرام جدا شده است. دبی تند مربوط می شود به مواقع پر باران سال كه در اثر آن سطح آب زیرزمینی شدیداص بالا آمده و آب به سرعت از دهانه چشمه خارج گشته است. به عبارت دیگر آب از راه مجاری زیرزمینی یا درزه و شكاف باز عبور كرده و خارج شده است. در حالی كه دبی كند پا یایه ، جریان آبی است كه از راه درزه و شكاف تنگ به تدریج عبور نموده و از دهانه چشمه خارج شده است.

تقسیم بندی چشمه ها بر اساس املاح محلول ، گازهای محلول و درجه حرارت:

چشمه ها را بر اساس املاح ، گازهای محلول و درجه حرارت به انواع زیر تقسیم می كنند:

-چشمه های معدنی

-چشمه های گازدار

-چشمه های طبی یا درمانی

-چشمه های آب گرم

چشمه ای كه همه خصوصیات فوق الذكر راداشته باشد یعنی ، هم دارای املاح زیاد و هم حاوی گاز و هم درجه حرارت آن بالا باشد را جزء چشمه های آب معدنی به حساب می آورند، مع هذا به ندرت اتفاق می افتد كه یك دهانة چشمه دارای هر سه خصوصیت باشد، به همین دلیل بعضی از محققین این قبیل چشمه ها را بسته به اینكه كدامیك از خصوصیات برشمرده شده در آن ، نسبت به سایر خصوصیات برتری داشته باشد جدا می سازند.

چشمه های آب معدنی:

آب معدنی به آبی گفته می شود كه مقدار املاح در آن حداقل یك گرم در لیتر باشد. به چشمه ای كه املاح محلول در آب آن به میزان مزبور باشد ، چشمه آب معدنی می گویند.

بسته به این كه كدام یك از یونهای موجود در آب نسبت به یونهای دیگر برتری داشته باشد آنها را بطور كلی به انواع مختلف زیر تقسیم یم نمایند:

-آبهای سدیك كلروه ، وقتی است كه مقدار یون سدیم و كلر بیشتر باشد.

-آبهای كلسیم كلروه ، وقتی است كه مقدار یون كلسیم و كلر بیشتر باشد.

-آبهای سدیك هیدروژن كربنات ، وقتی است كه مقدار یون سدیم و هیدروژن كربنات بیشتر باشد.

-آبهای منیزیم هیدروژن كربنات ، وقتی است كه مقدار یون منیزیم و هیدروژن كربنات بیشتر باشد.

-آبهای سدیك سولفات ، وقتی است كه مقدار یون سدیم و سولفات بیشتر باشد.

-آبهای منیزیم سولفات ، وقتی است كه مقدار یون منیزیم و سولفات بیشتر باشد.

-آبهای كلسیم سولفات ، وقتی است كه مقدار یون كلسیم و سولفات بیشتر باشد.

علاوه بر تقسیم بندی فوق الذكر ،چشمه ها را به صورت زیر نیز رده بندی می نمایند.

-چشمه های آهن دار ، چشمه هایی هستند كه میزان آهن آن حداقل 10 میلی گرم در لیتر باشد.

-چشمه های آرسن دار، چشمه هایی هستند كه میزان آرسن (AS) آن حداقل 7/90 میلی گرم در لیتر باشد.

-چشمه های گوگردی ، چشمه هایی هستند كه میزان گوگرد آن حداقل 1 میلی گرم در لیتر باشد.

-چشمه های یدی ، چشمه هایی هستند كه میزان ید آنها حداقل 1 میلی گرم در لیتر باشد.

-چشمه های رادیواكتیوی ، چشمه هایی هستاند كه میزان رادون آنها حداقل 50 میلی گرم در لیتر باشد.

-چشمه های ترش ، چشمه هایی هستند كه میزان CO2 آزاد در آن حداقل 1 گرم در لیتر باشد.

چشمه های گازی یا گاز دار:

در این گونه چشمه ها ،گازهای متعددی مانند اكسیژن ، هیدروژن ، ازت ، انیدرید كربنیك ، هیدروژن سولفوره ، انیدرید سولفورو و متان و غیره ، می تواند وجود داشته باشد.

منشأ اكسیژن در آبهای معدنی معمولاً از آبهای جوی است كه با خود مقداری هوا به داخل زمین می برد و در محیط های احیا كننده تثبیت می شود.

هیدروژن در چشمه های آبفشان وجود دارد كه منشأ عمیق و آتشفشانی دارد.

ازت یكی از فراوان ترین گازهایی است كه در آب این گونه چشمه ها ، یافت می شود. منشأ ازت معمولا جو است، ولی احتمال دارد منشأ آتشفشانی هم داشته باشد.

گاز هیدروژن سولفوره كه در چشمه های گوگردی یافت می شود ، به آب چشمه بوی تخم مرغ گندیده می دهد. منشأ آن عمدتاً آتشفشان است.

انیدرید سولفوره و متان ، اغلب یا هیدرو كربورها مرتبط هستند. همچنین در اثر احیای
سولفاتها بوجود می آیند.

چشمه های طبی:

گازهای ذكر شده در قسمت قبلی اغلب نقش درمانی دارند و بیماریهای جلدی را از بین
می برند باید توجه داشت حمامهایی كه برای معالجه افراد ساخته می شوند و یا بطور كلی محیط این قبیل چشمه ها باید از نظر بهداشتی ،كاملاً رعایت شود. چون آب چشمه ممكن است از بین برندة همه نوع بیماری نباشد. در غیر این صورت شخصی ممكن است از بیماری جلدی نجات یابد ،ولی دچار
بیماری جدیدی شود كه از بیماری جلدی مضرتر باشد.

چشمه های آب گرم:

در صورتی كه با حرارت سنج معمولی ، درجه حرارت آب چند دهانة چشمه را اندازه گیری كنیم ،متوجه می شویم كه درجه حرارت آب آنها متفاوت است. و اگر این كار را در فصول مختلف سال انجام دهیم به تفاوتهای بیشتری دست خواهیم یافت. بررسیهاب به عمل آمده نشان می دهد كه حرارت آب زیرزمینی یا آب چشمه ها ناشی از عوامل زیر است:

1-زمین گرمایی(ژئوترمی): اكنون بر همگان روشن شده است كه وقتی از سطح زمین به عمق آن پیش می رویم ، بر حرارت محیط افزوده می شود. تا عمق حدود 30 متری زیر سطح زمین ، حرارت محیط در حدود حرارت متوسط هوای بیرون است. از این عمق به بعد به ازای هر 33 متر یك درجه بر درجه حرارت محیط اضافه می شود. این امر تا عمق حدود 1000 كیلومتری به همین منوال است. از آن به بعد روند یا شیب حرارتی به صورت نمایی می باشد. این حرارت درونی زمین بر آبهای جوی كه در زمین نفوذ می كنند اثر می گذارد و آنهارا گرم می كند. تا عمق 30 متری زیر سطح زمین ، متوسط درجه حرارت آب چشمه معادل متوسط درجه حرارت هوای حوضة آبریز آن است. از این عمق به بعد حرارت آب چشمه به زمین گرمایی بستگی خواهد داشت.

2-تكنونیك یا جا به جایی پوستة جامد زمین: حركت یا جا به جایی بخشهایی از پوسته زمین در برابر بخش دیگر ، ایجاد حرارت خیلی زیادی می كند این حرارت می تواند توسط آب زیرزمینی گرفته شود. چنین آبی وقتی در سطح زمین به صورت چشمه خارجی شود ، گرم است. اكثر چشمه هایی كه از گسلهای فعال متأثر می شوند، گرم می باشند.

3-فعالیت آتشفشانی: در مناطقی كه در گذشته از فعالیتهای آتشفشانی متأثر شده اند و انرژی حرارتی آنها هنوز تا نزدیكی سطح زمین را تحت تاثیر قرار می دهد سبب گرم شدن آب نافذ می شوند.

4-فعل و انفعالهای شیمیایی انرژی زا: بعضی از واكنشهای شیمیایی مثل تبدیل انیدریت به ژیپس گرما زا هستند و انرژی حرارتی تولید می كنند. چنانچه این انرژی حرارتی توسط آب نافذ گرفته شود، سبب گرمای آن می شود و یا هنگامی كه فعالیتهای رادیو اكتیو یا واپاشی مواد رادیو اكتیوی در یك منطقه انجام می گردد، آب محیط كمی گرم می شود.

كیفیت آب چشمه ها:

كیفیت آب چشمه های غیر معدنی ، به كیفیت آب نزولات جوی و جنس لایه آبدار (سفرة آب زیرزمینی) بستگی دارد. در لایه های شور ، كیفیت آب نامطلوب و غیر قابل استفاده خواهد بود. چون بر خلاف رواناب سطحی كه فرصت كمتری می یابد تا با سازندهای زمین شناسی تماس زیادی داشته باشد و مواد محلول را در خود حل كند، آب زیرزمینی ، به خصوص آب موجود در رسوبات آبرفتی ، فرصت كافی برای انحلال مواد محلول و تبادل یونی را دارد. مع هذا اكثر چشمه ها ، به ویژه چشمه های مناطق كارستی و ماسه سنگی آذرین ، دارای آب شیرین می باشند. مضاف بر این ، چون آب چشمه ها بطور لاینقطع در چرخه هیدرولوژی شركت دارند و توسط نزولات جوی تجدید می شوند، در نتیجه از كیفیت نسبتاً خوبی بهره مند هستند.

میزان مواد محلول در آب چشمه ها همواره ثابت نیست و بسته به میزان آبدهی كه خود ناشی از مقدار نزولات جوی است ، تغییر می كند.

منبع :

منابع آب : اثر استاد مرتضی قربانی

ادامه دارد...

Do you get taller when you stretch?
دوشنبه 6 شهریور 1396 03:37 ب.ظ
WOW just what I was looking for. Came here by searching for منابع
averyexcwdrpsro.jigsy.com
سه شنبه 17 مرداد 1396 08:25 ق.ظ
Having read this I believed it was very informative.
I appreciate you finding the time and effort to put this
information together. I once again find myself spending a significant amount
of time both reading and commenting. But so what, it was still worthwhile!
Why do they call it the Achilles heel?
دوشنبه 16 مرداد 1396 05:47 ق.ظ
Good day! This is kind of off topic but I need some advice from an established blog.
Is it hard to set up your own blog? I'm not very techincal but I can figure things out pretty
quick. I'm thinking about setting up my own but I'm not sure
where to start. Do you have any points or suggestions?
Cheers
Foot Problems
شنبه 14 مرداد 1396 04:34 ب.ظ
Hi, i think that i saw you visited my website thus i came to “return the favor”.I
am attempting to find things to enhance my web site!I suppose its ok to use some
of your ideas!!
is a foot corn painful
چهارشنبه 7 تیر 1396 07:39 ب.ظ
Ridiculous quest there. What happened after? Good luck!
anonymous std testing
دوشنبه 5 تیر 1396 02:14 ق.ظ
ریشه از خود نوشتن در حالی که
صدایی دلنشین اصل آیا نه نشستن کاملا
با من پس از برخی از زمان. جایی در سراسر جملات شما در واقع قادر به من
مؤمن متاسفانه فقط برای بسیار
در حالی که کوتاه. من با این حال کردم مشکل خود را
با جهش در منطق و یک خواهد را سادگی به کمک پر کسانی که معافیت.
که شما در واقع که می توانید انجام من خواهد قطعا بود در گم.
Ken
یکشنبه 17 اردیبهشت 1396 07:16 ب.ظ
These are genuinely wonderful ideas in regarding blogging.
You have touched some good things here. Any way keep up
wrinting.
BHW
پنجشنبه 31 فروردین 1396 09:08 ب.ظ
I visited various web pages however the audio feature for audio songs present at this site is genuinely superb.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

درباره وبلاگ

مدیر وبلاگ : مومنه نواری

آخرین پست ها

جستجو

نویسندگان